Eindelijk ook écht geregeld: op universiteiten heb je voortaan het recht om onbereikbaar te zijn

Foto boven artikel: Vrouw die 's avonds doorwerkt na een werkmail. Een situatie die nog mag, maar niet meer hoeft bij de universiteiten in Nederland. Credits: Getty Images.

Een appje van je leidinggevende, een e-mail van een student of toch nog even reageren op die ene vraag voordat je de laptop dichtklapt. Voor veel werknemers voelt het vanzelfsprekend om ook 's avonds nog bereikbaar te zijn. Juist daarom zette CNV tijdens de onderhandelingen over de nieuwe cao Nederlandse Universiteiten stevig in op het recht op onbereikbaarheid volgens Intermediair. 

Geen verbod op avondmails

Werkgevers besteden veel aandacht aan werkdruk, maar daar hoort ook de mogelijkheid tegenover te staan om buiten werktijd echt af te schakelen, zegt Natasja Heuwer van het CNV. 'Het recht op onbereikbaarheid past gewoon bij deze tijd. Vanuit onze achterban kwam dit onderwerp ook nadrukkelijk terug.'

Volgens Heuwer is de afspraak nadrukkelijk niet bedoeld als een verbod op werken buiten kantooruren. ‘Wie 's avonds graag nog even een paar mails wegwerkt, mag dat gewoon blijven doen. Het is aan de werknemer zelf. Waar het om gaat, is dat medewerkers houvast hebben om tegen een leidinggevende of student te kunnen zeggen: je mag me altijd mailen, maar buiten mijn werktijd hoeft er geen antwoord van mij verwacht te worden.'

Niet vergaderen tijdens de lunch 

Sommige universiteiten hadden al interne gedragsregels om de werk-privébalans te beschermen. Zo gold op één universiteit al het advies om buiten werktijd alleen bij spoed te mailen en vergaderingen niet tijdens de lunch te plannen. Volgens Heuwer is een cao-afspraak echter steviger dan zo'n interne richtlijn. ‘Werknemers kunnen zich er ook daadwerkelijk op beroepen als de verwachtingen over bereikbaarheid onduidelijk worden.’

Tegelijkertijd kent de afspraak bewust uitzonderingen. 'Er is een voorbehoud gemaakt voor functies of situaties waarin het werk vraagt om actie buiten werktijd, bijvoorbeeld bij calamiteiten of bepaalde projecten. Daarvoor is de afspraak niet bedoeld.' Daarom is in de cao gekozen voor het begrip arbeidspatroon. Niet iedereen werkt immers volgens hetzelfde ritme. Wie internationaal samenwerkt of bereikbaarheidsdiensten draait, heeft nu eenmaal andere werktijden dan iemand met een regulier dagrooster. 'Het is uiteindelijk ook een kwestie van gezond verstand.'

Cultuur verandert niet vanzelf

Volgens Heuwer draait het recht op onbereikbaarheid uiteindelijk om meer dan alleen een cao-artikel. Minstens zo belangrijk is de cultuur op de werkvloer. 'We willen ook het gesprek voeren over de cultuur waarin mensen het gevoel hebben dat ze 24 uur per dag aan moeten staan.' 

Dat gevoel ontstaat lang niet altijd doordat een werkgever expliciet iets verlangt. ‘Vaak reageren collega's onderling 's avonds nog op berichten, waardoor de norm ongemerkt opschuift. Een formele afspraak kan helpen om die sociale druk te verminderen. Het zijn kleine stapjes, die een nieuwe balans bij de universiteiten kunnen brengen. Van leidinggevenden vraagt dit ook een ander soort leiderschap, meer kijkend naar de vitaliteit: hoe moet je met mensen omgaan. En hoe help je die mensen juist hun eigen grenzen goed te bewaken?’

Onderwerp nu op de kaart

Binnen het onderwijs bestaan inmiddels op meerdere plekken afspraken over onbereikbaarheid. Heuwer verwacht dat het onderwerp zich verder zal ontwikkelen, al wil ze nog niet vooruitlopen op andere sectoren. Voor werknemers die zo'n afspraak nog niet hebben, heeft ze vooral één advies: kaart het onderwerp aan. 'Wij luisteren als onderhandelaars naar wat onze leden belangrijk vinden. Dat is uiteindelijk de basis voor onze cao-inzet.'

Ook aandacht voor vrouwengezondheid

Hoewel het recht op onbereikbaarheid veel aandacht trok, bevat de nieuwe cao nog een aantal opvallende afspraken. Zo krijgen menstruatie- en overgangsklachten voor het eerst expliciet aandacht. Universiteiten moeten het gesprek hierover stimuleren, zodat werknemers en leidinggevenden maatwerkafspraken kunnen maken.

Daarnaast krijgen promovendi die tijdens hun contract gebruikmaken van kolf- en voedingstijd voortaan recht op een maand contractverlenging. Daarmee wordt voorkomen dat het kolven leidt tot vertraging in het onderzoek of het niet kunnen afronden daarvan. Voor postdocs is dit wat lastiger realiseerbaar, omdat voor hen wel de ketenbepaling uit het arbeidsrecht geldt.

Wat betekent het recht op onbereikbaarheid?

• Je hoeft buiten je eigen arbeidspatroon niet bereikbaar te zijn voor werk.

• Collega's, leidinggevenden of studenten mogen je wel mailen, maar hoeven geen direct antwoord te verwachten.

• Er geldt géén verbod op werken buiten kantooruren; wie dat zelf wil, mag dat blijven doen.

• Voor functies waarbij bereikbaarheid onderdeel van het werk is, zoals calamiteiten- of bereikbaarheidsdiensten, geldt een uitzondering.

• De afspraak moet niet alleen duidelijkheid geven, maar ook bijdragen aan een gezondere werkcultuur waarin werknemers niet het gevoel hebben altijd 'aan' te moeten staan.