Op werk haal je iedere deadline, maar de was doen is onmogelijk: zo werkt een ‘functional freeze’

Afbeelding boven het artikel: Mensen met een 'Functional freeze' kunnen volledig vast komen te staan als ze thuis op de bank gaan zitten. Afbeelding ter illustratie. Bron: Getty Images.

De term is relatief nieuw, maar het fenomeen bestaat al langer. "Op het werk heb je concrete deadlines en sta je in de actiestand, je hoeft minder zelf te bepalen wat je volgende stap is", legt psycholoog Nina van den Bosch bij Intermediair uit. "Thuis verdwijnen die signalen en moet je brein zelf gaan bepalen wat belangrijk is. Voor mensen in een functional freeze kost dat veel mentale energie."

Wat er gebeurt tijdens een functional freeze

Wanneer we een stress- of gevaarprikkel krijgen, kunnen we een vecht-, vlucht- of bevriesreactie hebben. Bij een functional freeze bevindt het lichaam zich in een staat van paraatheid: het bereidt zich voor op actie, terwijl daadwerkelijke beweging tijdelijk wordt afgeremd. "Doordat iemand veel spanning en onrust ervaart, zit diegene thuis nog in de actiestand, maar dan zonder de duidelijke handvatten die iemand op het werk wel had", aldus Van den Bosch.

Het gevolg: je komt niet in actie, terwijl je lichaam wel voelt dat het iets moet doen. "In experimenteel onderzoek naar freezing worden onder andere een vertraagde hartslag, verhoogde alertheid en minder spontane beweging gezien. Een gebrek aan structuur kan het voor sommige mensen moeilijker maken om van voorbereiding naar actie over te schakelen."

De presteerder en de piekeraar

Overbelasting en chronische stress lijken bij te dragen aan freeze-achtige reacties. Dit is vaak een signaal dat het systeem langdurig onder druk staat. Toch kunnen mensen verschillen in hoe ze een bevriesreactie vertonen. "Sommige mensen zijn gevoeliger en komen sneller in een freeze-achtige toestand", zegt Van den Bosch. "Dit is niet hetzelfde als een burn-out, maar het kan wel een waarschuwingssignaal zijn."

In de praktijk lijken twee patronen regelmatig terug te komen. Ten eerste de altijd-drukke presteerder, die ook thuis behoefte heeft aan structuur om in beweging te blijven. Ten tweede de piekeraar, iemand die veel twijfelt en analyseert. "Die raakt overspoeld door de to-dolijst en loopt vast in de overgang van denken naar doen, zeker wanneer de externe structuur wegvalt."

Bij de meeste mensen is een functional freeze situationeel en tijdelijk. Bij sommigen is het een terugkerend patroon, bijvoorbeeld bij mensen die hoger scoren op angst of belastende ervaringen uit het verleden hebben.

Waarom analyseren niet genoeg is

De neiging om jezelf cognitief uit een freeze te redeneren is begrijpelijk, maar werkt vaak niet. "Een freeze-achtige reactie vindt niet alleen in je brein plaats, maar ook in je zenuwstelsel", legt Van den Bosch uit. "Als je lichaam zich in een verhoogde staat van alertheid bevindt, moet je eerst naar een gevoel van veiligheid gaan. Meer lijstjes maken of analyseren helpt dan niet.

Een vergelijking die ik laatst tegenkwam omschrijft dit treffend: je kunt een auto niet laten bewegen door meer gas te geven als de handrem erop staat."

Stappen om een freeze te voorkomen

Er zijn praktische manieren om een functional freeze te voorkomen:

Ontwikkel een schakelritueel

De overgang van werk naar huis gaat vaak te abrupt. "Ga na het parkeren eerst eens een rondje lopen of drink zonder afleiding een kop thee. Zo creëer je een bewust moment tussen de vele prikkels op het werk en de rust thuis."

Maak stappen zo klein mogelijk

Veel mensen maken de fout zichzelf te willen motiveren om bijvoorbeeld meteen de hele was weg te werken. "De oplossing is de drempel zo laag mogelijk te maken: acties van maximaal twee à drie minuten. Zet één bord in de vaatwasser in plaats van de hele vaat. Het doel is niet om taken af te maken, maar om in beweging te komen. Zodra je dat kleine stapje zet, ga je over die drempel die zo hoog leek."

Doe ook voldoende ontspannende activiteiten

Een to-dolijst vol moetjes versterkt de freeze alleen maar. "Waar word je gelukkig van? Tekenen, puzzelen of iets met muziek? Geef daar bewust ruimte aan."

Wanneer professionele hulp zoeken?

Als het patroon weken of maanden aanhoudt en er gevoelens van somberheid of angst bijkomen, is het tijd om hulp te zoeken. "Als het ook je werk begint te beïnvloeden, is dat een duidelijk signaal", zegt Van den Bosch. "Hoewel functional freeze geen officiële diagnose is, kan het een signaal zijn dat er meer aan de hand is. Sommige verklaringen sluiten namelijk aan bij wetenschappelijke kennis over freezing als neurobiologische stressreactie."

Een huisarts is een goed eerste aanspreekpunt. In een vroeger stadium kan het al helpen om het met vrienden of familie te bespreken, of een coach in te schakelen. "Een goed supportsysteem maakt een groot verschil. Je hoeft dit niet alleen uit te zoeken."